Malatya’nın Binaları Yükseliyor, Peki Esnaf Geri Dönebilecek mi?

Malatya’da deprem sonrası yeniden inşa büyük ölçekte devam ediyor. Kent genelinde 125 bin bağımsız bölümün inşa edildiği açıklanırken, çarşı merkezinde binlerce yeni iş yeri ortaya çıkıyor. Ancak fiziki dönüşüm ilerledikçe başka bir soru daha görünür hale geliyor: Konteynerlerden çıkarak kalıcı iş yerlerine geçmesi beklenen esnaf, yeni Malatya’nın ticari merkezinde ekonomik olarak tutunabilecek mi?

6 Şubat depremlerinin üzerinden geçen sürede Malatya’nın silueti büyük ölçüde değişti. Rezerv alanlarda konutlar yükseldi, yeni caddeler oluşturuldu, kent merkezindeki dev çarşı projesinde iş yerleri tamamlanmaya başladı.

Malatya Büyükşehir Belediye Başkanı Sami Er’in son açıklamasına göre kent genelinde bugüne kadar 125 bin bağımsız bölüm inşa edildi.

Ancak şehrin yeniden ayağa kalkması yalnızca bina sayısıyla ölçülebilecek bir süreç değil.

Yeni çarşıdaki dükkânların kepenklerini kim açacak? Eski esnaf geri dönebilecek mi? Kiracı esnaf yeni merkezde kendisine yer bulabilecek mi? En önemlisi, yeni yapılan iş yerleri ekonomik olarak sürdürülebilir bir ticaret merkezi oluşturabilecek mi?

Malatya’nın önündeki yeni sınav tam da burada başlıyor.

Bir Tarafta Binlerce Yeni İş Yeri, Diğer Tarafta Yüksek Kira Tartışması

Malatya Çarşı Projesi daha başlangıç aşamasında bile Türkiye’nin en büyük yeniden inşa çalışmalarından biri olarak planlandı.

Çarşı merkezindeki ana projede 5 binin üzerinde bağımsız bölüm öngörülürken, Saray Mahallesi ve çevresindeki etaplarla ticari alan daha da genişliyor.

Eylül ve ekim aylarına ilişkin açıklanan teslim programı da dönüşümün boyutunu gösteriyor.

Sadece bu takvim içerisinde Niyazi Mısri’de 390 dükkân, Salköprü-İsmetiye-Dabakhane-İskender-İlyas bölgesinde 404 dükkân, Saray Mahallesi’nde ise 380 dükkân ve 257 ofisin teslim edilmesi planlandı.

Buna rağmen kent merkezinde başka bir tablo tartışılıyor: Teslim edilen bazı iş yerlerinin boş kalması ve kiraların esnafın ödeme gücünün üzerine çıkması.

Malatya Emlakçılar Odası Başkanı Ali Özgül de geçtiğimiz günlerde bu probleme dikkat çekerek yeni çarşıdaki kiraların 15 bin lira bandını aşmaması gerektiğini savundu. Özgül ayrıca yıllık peşin kira taleplerinin esnafın dönüşünü zorlaştırdığına dikkat çekti.

Buradaki temel sorun aslında oldukça açık:

Dükkân yapmak ile ticareti yeniden kurmak aynı şey değil.

13 Metrekare Dükkâna 80 Bin Lira İddiası

Sorunun en çarpıcı örneklerinden biri Öğretmenevi Konteyner Çarşısı’nda yaşanıyor.

Burada faaliyet gösteren 63 esnafa, bulundukları alanı 5 Ekim’e kadar boşaltmaları yönünde tebligat yapıldığı bildirildi.

Esnaf ise kalıcı olarak konteynerlerde kalmak istemediğini, ancak yeni iş yerlerinin tamamlanması ve ulaşılabilir fiyatlarla dükkân bulunabilmesi için zaman gerektiğini söylüyor.

Konteyner çarşıdaki bir esnafın kamuoyuna yansıyan iddiası ise kira probleminin boyutunu gözler önüne seriyor.

Esnaf, şehirde baktıkları 13 metrekarelik bir iş yeri için aylık 80 bin lira kira istendiğini söyledi.

Bu rakam resmî bir ortalama kira bedeli değil; bir esnafın karşılaştığını söylediği fiyat. Ancak piyasadaki kira tartışmasının neden büyüdüğünü göstermesi bakımından dikkat çekici.

Konteynerlerin Kalkması Gerekiyor, Ama Esnaf Nereye Gidecek?

Malatya’nın normalleşmesi için konteyner çarşıların sonsuza kadar kalamayacağı açık.

Geçici ticaret alanlarının kaldırılması, kent merkezinin yeniden bütünleşmesi ve ticaretin asıl çarşıya dönmesi gerekiyor.

Nitekim Çatyol Konteyner Çarşısı’nda kalıcı iş yerlerine geçen esnafın ardından boşalan konteynerlerin kaldırılması ve alanların temizlenmesi başladı.

Yetkililerin yaklaşımı da ticaretin yeniden kalıcı çarşı merkezine taşınması yönünde.

Ancak burada kritik bir ayrım ortaya çıkıyor.

Hak sahibi olup yeni dükkânına kavuşan esnaf ile deprem öncesinde kiracı olarak çalışan esnaf aynı durumda değil.

Hak sahibi esnafın önünde kendisine teslim edilecek bir iş yeri bulunurken, kiracı esnaf yeni oluşan kira piyasasında dükkân aramak zorunda.

Dolayısıyla konteynerlerin kaldırılması süreci yalnızca şehircilik meselesi değil, aynı zamanda ciddi bir esnaf ve kira politikası meselesine dönüşüyor.

800 Yeni İş Yeri Kiraları Düşürür mü?

Bu noktada umut veren gelişmeler de bulunuyor.

Sancaktar Mahallesi’ndeki rezerv alan projesinde yaklaşık 800 iş yeri oluşturuldu.

Battalgazi Belediye Başkanı Bayram Taşkın daha önce bu iş yerlerinin piyasaya girmesiyle kentteki iş yeri ihtiyacının azalacağını ve kiralarda dengelenmeye katkı sağlanacağını açıklamıştı.

Ekimin ilerleyen günlerinde başka bölgelerde de yüzlerce yeni dükkânın teslim edilmesi planlanıyor.

Ekonominin temel kuralı açısından bakıldığında arzın artması kira fiyatları üzerindeki baskıyı azaltabilir.

Ancak bunun gerçekleşmesi yalnızca dükkân sayısına bağlı değil.

Yeni iş yerlerinin büyüklükleri, konumları, mülkiyet yapıları, hak sahiplerinin kiralama politikaları ve yeni bölgelerde oluşacak müşteri yoğunluğu da fiyatların belirlenmesinde etkili olacak.

Asıl Mesele Dükkân Değil, Müşteri

Malatya’nın yeniden yapılanmasında üzerinde daha az konuşulan bir başka konu ise müşteri hareketliliği.

Bir esnaf açısından iş yerinin yeni olması tek başına yeterli değil.

Dükkânın bulunduğu sokaktan kaç kişinin geçtiği, toplu taşımanın bölgeye ulaşımı, otopark imkânı, çevredeki diğer işletmelerin açılıp açılmadığı ve konutların doluluk oranı doğrudan ticari hayatı etkiliyor.

Eski Malatya çarşısının ekonomik gücü yalnızca binalardan kaynaklanmıyordu.

Bankalar, kuyumcular, manifaturacılar, ayakkabıcılar, lokantalar, kamu kurumları, camiler, pazarlar ve yoğun yaya hareketi aynı merkezde birbirini besliyordu.

Yeni çarşının gerçek başarısı da ancak bu ekonomik ekosistemin yeniden kurulmasıyla ölçülebilecek.

9 Ekim ve Sonrası Kritik

Önümüzdeki birkaç hafta bu nedenle oldukça önemli.

Açıklanan teslim takvimine göre 9 Ekim’de Saray Mahallesi Merkez 2’de 583 konut, 380 dükkân ve 257 ofisin teslim sürecinin başlaması planlanıyor.

15 Ekim’de İkizce’de 200 dükkânın daha bulunduğu etapların teslimleri öngörülüyor.

Ay sonuna kadar diğer bölgelerdeki teslimlerin de devam etmesi bekleniyor.

Dolayısıyla ekim ayı yalnızca konut teslimlerinin değil, Malatya’nın yeni ticaret haritasının şekillenmeye başlayacağı dönem olacak.

Malatya’nın Önündeki Asıl Soru

Deprem sonrası yeniden inşada artık yalnızca “kaç bina tamamlandı?” sorusuna bakmak yeterli değil.

Bundan sonraki dönemde başka göstergelerin de takip edilmesi gerekiyor:

Yeni çarşıdaki iş yerlerinin ne kadarı gerçekten açıldı? Kaçı boş durumda? Ortalama kira ne kadar? Kiracı esnafın ne kadarı eski işine dönebildi? Konteynerlerden çıkan esnafın kaçı kalıcı dükkâna geçti? Yeni çarşıda günlük yaya ve müşteri hareketliliği hangi seviyeye ulaştı?

Çünkü bir şehrin yeniden inşası betonun tamamlanmasıyla bitmiyor.

Malatya’nın fiziki olarak yeniden kurulmasından sonraki büyük sınav, ekonomik hayatın da aynı sokaklara geri dönebilmesi olacak.